Pomiary klimatyczne w聽urz臋dach

W zwi膮zku z do艣wiadczeniami zawodowymi, musz臋 i chc臋 gdzie艣 sobie przeanalizowa膰 艣rodowisko d艂ugotrwa艂ego przedarchiwalnego przechowywania dokument贸w. W urz臋dach (aparatach pomocniczych obs艂uguj膮cych organy w艂adzy publicznej, np. samorz膮dowe: burmistrza, starost臋, marsza艂ka wojew贸dztwa; rz膮dowe: wojewod臋, ministra itp.) co do zasady nie obowi膮zuj膮 bowiem normatywne (tj. oparte o ustawy i rozporz膮dzenia krajowe i europejskie) wymagania odno艣nie warunk贸w d艂ugotrwa艂ego (tj. w zamierzeniu przez dziesi臋ciolecia) przechowywania podr臋cznych zbior贸w dokumentacji w kom贸rkach organizacyjnych urz臋du, w tym pomiar贸w parametr贸w klimatycznych (艣rodowiskowych) jak wilgotno艣膰, temperatura, nas艂onecznienie i ich wahania. Potocznie takie miejsca nazywa si臋 鈥瀉rchiwami鈥, ale nie s膮 to ani 鈥瀉rchiwa zak艂adowe鈥, ani 鈥瀉rchiwa pa艅stwowe鈥.

Istniej膮 bowiem normatywne wymagania tylko dla archiw贸w zak艂adowych (AZ), np. 搂 8 ust. 3 pkt 5 i za艂膮cznik do instrukcji archiwalnej stanowi膮cej za艂膮cznik nr 6 do rozporz膮dzenia Prezesa Rady Ministr贸w z dnia 18 stycznia 2011 r. w sprawie instrukcji kancelaryjnej, jednolitych rzeczowych wykaz贸w akt oraz instrukcji w sprawie organizacji i zakresu dzia艂ania archiw贸w zak艂adowych (Dz. U. Nr 14, poz. 67 i Nr 27, poz. 140), dla urz臋d贸w JST i zespolonej administracji rz膮dowej w wojew贸dztwie, okre艣la warunki wilgotno艣ci i temperatury w pomieszczeniach magazynowych archiwum zak艂adowego, jakie nale偶y utrzymywa膰 鈥 np. dla typowego papieru to temperatura 14梅18掳C i wilgotno艣膰 30梅50% RH z fluktuacjami 卤1掳C i 3% RH.

Normatywne wymagania temperatury i wilgotno艣ci archiw贸w zak艂adowych JST i UW

Normatywne wymagania temperatury i wilgotno艣ci archiw贸w zak艂adowych JST i UW

Ta sama instrukcja dla urz臋d贸w JST&UW w 搂 6 okre艣la w celu zabezpieczenia dokumentacji nieelektronicznej przed uszkodzeniem, 偶e lokal AZ powinien:

  • by膰 usytuowany na poziomie budynku z odpowiedni膮 wytrzyma艂o艣ci膮 strop贸w;
  • by膰 suchy, zapewnia膰 w艂a艣ciw膮 temperatur臋 w ci膮gu roku;
  • posiada膰 skuteczn膮 wentylacj臋 i sprawn膮 instalacj臋 elektryczn膮;
  • by膰 zabezpieczony przed w艂amaniem co najmniej przez wzmocnione drzwi z minimum dwoma zamkami, w tym jednym o skomplikowanym systemie otwierania, plombowane po zako艅czeniu pracy w danym dniu;
  • by膰 zabezpieczony przed po偶arem co najmniej przez system wykrywania ognia i dymu oraz wyposa偶enie w ga艣nice odpowiednie do potencjalnego 藕r贸d艂a po偶aru;
  • by膰 zabezpieczony przed bezpo艣rednim dzia艂aniem promieni s艂onecznych przez zastosowanie w oknach zas艂on, 偶aluzji, szyb lub folii chroni膮cych przed promieniowaniem UV;
  • zapewnia膰 mo偶liwo艣膰 sta艂ego dost臋pu do ca艂o艣ci przechowywanej dokumentacji, bez potrzeby przestawiania cz臋艣ci dokumentacji w celu dotarcia do innej;
  • posiada膰 o艣wietlenie zapewniaj膮ce odpowiedni膮 widoczno艣膰, bez potrzeby korzystania z przeno艣nego 藕r贸d艂a 艣wiat艂a.

Zgodnie z 搂 8 ust. 1 pkt 3 tej偶e instrukcji archiwalnej urz臋d贸w JST&UW, pomieszczenia magazynowe AZ wyposa偶a si臋 w sprz臋t do pomiaru temperatury i wilgotno艣ci powietrza. Do pomiar贸w tradycyjnych s艂u偶膮 termometr i higrometr (wilgotno艣ciomierz), a zautomatyzowanych (na papierze lub elektronicznych przyrz膮d贸w z odczytem np. USB) 鈥 termograf i higrograf. Ich po艂膮czeniem s膮 rejestratory danych klimatycznych (np. produkty grupy Trotec, Simex). Pierwsze tradycyjne o tyle bardziej obci膮偶aj膮 prac膮, 偶e trzeba samemu cyklicznie (np. codziennie) odczytywa膰 i zapisywa膰 wyniki; te ostatnie rozleniwiaj膮 i pozwalaj膮 zapisa膰 zbiorcze dane w d艂u偶szych okresach (np. kwartalnie). W obu przypadkach, pomiary nie s艂u偶膮 same sobie, tylko odpowiednio szybkiego podj臋cia stosownych reakcji w razie przekroczenia dopuszczalnych fluktuacji, tj. w celu dostosowania (obni偶enia latem, podwy偶szenia zim膮) temperatury i wilgotno艣ci.

U偶ywane w takich celach przyrz膮dy pomiarowe normatywnie nie podlegaj膮 legalizacji zgodnie z rozporz膮dzeniem Ministra Rozwoju i Finans贸w z dnia 13 kwietnia 2017 r. w sprawie rodzaj贸w przyrz膮d贸w pomiarowych podlegaj膮cych prawnej kontroli metrologicznej oraz zakresu tej kontroli (Dz. U. poz. 885) i ustaw膮 z dnia 11 maja 2001 r. 鈥 Prawo o miarach (Dz. U. z 2018 r. poz. 376, z p贸藕n. zm.). Mog膮 podlega膰 odp艂atnemu dobrowolnemu wzorcowaniu (pot. kalibracji) przez akredytowany podmiot. Natomiast adekwatno艣膰 dalszego stosowania przyrz膮d贸w do celu mo偶na utrzyma膰 poprzez np. w艂asne cykliczne (np. raz w roku) por贸wnanie pomiar贸w (wskaza艅) pomi臋dzy przyrz膮dami, zabieranymi na dob臋 do tego samego miejsca-pomieszczenia.

Takie normatywne wymagania nie dotycz膮 (powt贸rz臋) miejsc d艂ugotrwa艂ego przechowywania dokumentacji podr臋cznej w kom贸rkach organizacyjnych, tj. poza lokalem archiwum zak艂adowego, do kt贸rego wst臋p jest mo偶liwy tylko w obecno艣ci archiwisty (搂 9 instrukcji archiwalnej). Zgodnie bowiem z 搂 63 ust. 1鈥2 instrukcji kancelaryjnej urz臋d贸w JST&UW stanowi膮cej za艂膮cznik nr 1 do tego samego rozporz膮dzenia, co prawda teczki aktowe przechowuje si臋 w kom贸rkach organizacyjnych tylko przez dwa lata a po up艂ywie tego okresu teczki aktowe przekazuje si臋 do archiwum zak艂adowego; jednak偶e dokumentacj臋 spraw zako艅czonych niezb臋dn膮 do bie偶膮cej pracy mo偶na pozostawi膰 w kom贸rce organizacyjnej 鈥 na zasadzie jej wypo偶yczenia z archiwum zak艂adowego. Ponadto nie przekazuje si臋 teczek aktowych, dop贸ki zawieraj膮 sprawy niezako艅czone. W przypadku teczek zbiorczych (art. 53 ust. 6 tej偶e instrukcji kancelaryjnej) moim zdaniem zako艅czenie zbiorczego kryterium nast臋puje dopiero po 艣mierci podmiotu lub likwidacji przedmiotu, stanowi膮cego podstaw臋 za艂o偶enia teczki zbiorczej.

D艂ugotrwale w spos贸b podr臋czny (poza archiwum zak艂adowym) jako teczki zbiorcze przechowywane s膮 m.in.:

  • akta osobowe pracownik贸w (niebawem: 鈥瀌okumentacja pracownicza鈥) 鈥 搂 6 ust. 1 rozporz膮dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie zakresu prowadzenia przez pracodawc贸w dokumentacji w sprawach zwi膮zanych ze stosunkiem pracy oraz sposobu prowadzenia akt osobowych pracownika (Dz. U. z 2017 r. poz. 894) a od 2019 r. 搂 2 rozporz膮dzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Spo艂ecznej z dnia 10 grudnia 2018 r. w sprawie dokumentacji pracowniczej (Dz. U. poz. 2369), art. 94 pkt 9a鈥9b i art. 298(1) ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. 鈥 Kodeks pracy (Dz. U. z 2018 r. poz. 917, poz. 1000 i poz. 1076) oraz art. 41f ustawy z dnia 13 pa藕dziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze艅 spo艂ecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778, z p贸藕n. zm.) w brzmieniach nadanych m.in. ustaw膮 z dnia 10 stycznia 2018 r. o zmianie niekt贸rych ustaw w zwi膮zku ze skr贸ceniem okresu przechowywania akt pracowniczych oraz ich elektronizacj膮 (Dz. U. poz. 357); JRWA (2011) akta osobowe os贸b zatrudnionych 220;
  • akta ewidencyjne kierowc贸w i os贸b bez uprawnie艅 鈥 搂 3 rozporz膮dzenia Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 24 lutego 2016 r. w sprawie wydawania dokument贸w stwierdzaj膮cych uprawnienia do kierowania pojazdami (Dz. U. poz. 231, z p贸藕n. zm.); JRWA (2011) ewidencjonowanie kierowc贸w 5430;
  • akta pojazd贸w 鈥 搂 9 rozporz膮dzenia Ministra Transportu z dnia 27 wrze艣nia 2003 r. w sprawie szczeg贸艂owych czynno艣ci organ贸w w sprawach zwi膮zanych z dopuszczeniem pojazdu do ruchu oraz wzor贸w dokument贸w w tych sprawach (Dz. U. z 2016 r. poz. 1088, z p贸藕n. zm.); JRWA (2011) dokumentacja rejestracji pojazd贸w 5410;
  • teczki obiekt贸w budowlanych, a w艂a艣ciwiej: pozwole艅 budowlanych 鈥 art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. 鈥 Prawo budowlane (Dz. U. z 2017 r. poz. 1332, z p贸藕n. zm.), zgodnie z kt贸rym organ administracji architektoniczno-budowlanej przechowuje zatwierdzone projekty budowlane, projekty budowlane za艂膮czone do zg艂oszenia, w stosunku do kt贸rego organ nie wni贸s艂 sprzeciwu, a tak偶e inne dokumenty obj臋te pozwoleniem na budow臋 lub tym zg艂oszeniem, co najmniej przez okres istnienia obiektu budowlanego, co nieliteralnie wymusza przechowywanie spraw w odr臋bnych pojedynczych teczkach (搂 53 ust. 7 instrukcji kancelaryjnej dla urz臋d贸w JST&UW); JRWA (2011) pozwolenia na budow臋, przebudow臋 i rozbudow臋 obiekt贸w budowlanych oraz zmiany sposobu u偶ytkowania obiekt贸w budowlanych lub ich cz臋艣ci 6740;
  • akta ewidencyjne dokument贸w stowarzysze艅 zwyk艂ych z艂o偶one do nadzoruj膮cego starosty (prezydenta miasta na prawach powiatu) 鈥 art. 40b ust. 5 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. 鈥 Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r. poz. 210);
  • akta ewidencyjne dokument贸w (b臋d膮ce podstaw膮 wpis贸w lub odmowy wpisania do ewidencji) niekt贸rych klub贸w sportowych (uczniowskich lub innych dzia艂aj膮cych w formie stowarzyszenia, kt贸rych statuty nie przewiduj膮 prowadzenia dzia艂alno艣ci gospodarczej)聽鈥 搂 6 rozporz膮dzenia Ministra Sportu i Turystyki z dnia 18 pa藕dziernika 2011 r. w sprawie ewidencji klub贸w sportowych (Dz. U. Nr 243, poz. 1449) w zwi膮zku z art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie (Dz. U. z 2017 r. poz. 1463, z p贸藕n. zm.).

Podobny status mog膮 mie膰:

  • teczki nadzorowanych stowarzysze艅 i fundacji 鈥 w lu藕nym zwi膮zku z art.8 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. 鈥 Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r. poz. 210) oraz art. 15a ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 40, z p贸藕n. zm.); jednak偶e brak pewno艣ci, 偶e teczki s膮 zbiorcze (nie wykluczam analogii i intuicji, ale dostrzegam niedopowiedzenia); mo偶liwe jest zastosowanie teczek aktowych dla podmiotu sprawy z 搂 53 ust. 5 wspomnianej ju偶 instrukcji kancelaryjnej dla JST&UW, jednak偶e z pe艂nymi konsekwencjami (搂 62 ust. 3 pkt 1 tej偶e instrukcji: tytu艂 teczki uzupe艂nia si臋 o nazw臋 podmiotu wydzielonych spraw, a tak偶e wszystkie kolejne numery spraw, do kt贸rych przyporz膮dkowane zosta艂y akta umieszczone w teczce).

Ponadto wg odr臋bnych przepis贸w d艂ugotrwale przechowywane s膮 m.in.:

  • materia艂y zasobu聽geodezyjnego i kartograficznego 鈥 搂 16 rozporz膮dzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 5 wrze艣nia 2013 r. w sprawie organizacji i trybu prowadzenia pa艅stwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego (Dz. U. poz. 1183) w zwi膮zku z ustaw膮 z dnia 17 maja 1989 r. 鈥 Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz. U. z 2017 r. poz. 2101, z p贸藕n. zm.);
  • akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnegorozporz膮dzenie Ministra Spraw Wewn臋trznych z dnia 9 lutego 2015 r. w sprawie sposobu prowadzenia rejestru stanu cywilnego oraz akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1904) w zwi膮zku z art. 27 ust. 2 i art. 128 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 2064 z p贸藕n. zm.);
  • akta rejestrowe KRS 鈥 art. 9 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze S膮dowym (Dz. U. z 2018 r. poz. 986);
  • akta ksi膮g wieczystych i zbiory dokument贸w nieruchomo艣ci bez KW 鈥 art. 28, art. 36(1) i art. 123 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o ksi臋gach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2017 r. poz. 1007, z p贸藕n. zm.);
  • akta spraw s膮dowych i prokuratorskich 鈥 rozporz膮dzenie Ministra Sprawiedliwo艣ci z dnia 5 marca 2004 r. w sprawie przechowywania akt spraw s膮dowych oraz ich przekazywania do archiw贸w pa艅stwowych lub do zniszczenia (Dz. U. z 2014 r. poz. 991), zarz膮dzenie Ministra Sprawiedliwo艣ci z dnia 12 grudnia 2003 r. w sprawie organizacji i zakresu dzia艂ania sekretariat贸w s膮dowych oraz innych dzia艂贸w administracji s膮dowej (Dz. Urz. MS z 2003 r. Nr 5, poz. 22, z p贸藕n. zm.), rozporz膮dzenie Ministra Sprawiedliwo艣ci z dnia 23 grudnia 2015 r. 鈥 Regulamin urz臋dowania s膮d贸w powszechnych (Dz. U. poz. 2316 z p贸藕n. zm.), rozporz膮dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 sierpnia 2015 r. 鈥 Regulamin wewn臋trznego urz臋dowania wojew贸dzkich s膮d贸w administracyjnych (Dz. U. poz. 1177), rozporz膮dzenie Ministra Sprawiedliwo艣ci z dnia 7 kwietnia 2016 r. 鈥 Regulamin wewn臋trznego urz臋dowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (Dz. U. z 2017 r. poz. 1206, z p贸藕n. zm.); por. Stowarzyszenie Archiwist贸w Instytucji Wymiaru Sprawiedliwo艣ci;
  • ksi臋gi notarialne 鈥 搂 7 rozporz膮dzenia Ministra Sprawiedliwo艣ci z dnia 12 kwietnia 1991 r. w sprawie prowadzenia ksi膮g notarialnych oraz przekazywania na przechowanie dokument贸w s膮dom rejonowym (Dz. U. Nr 33, poz. 147, z p贸藕n. zm.);
  • akta spraw komorniczychrozporz膮dzenie Ministra Sprawiedliwo艣ci z dnia 7 pa藕dziernika 2011 r. w sprawie przechowywania akt spraw komorniczych oraz zamkni臋tych urz膮dze艅 ewidencyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 370);
  • dokumentacja osobowa i p艂acowa pracodawc贸w przez wyspecjalizowanych przechowawc贸w-przedsi臋biorc贸w wpisanych do rejestru 鈥 rozporz膮dzenie Ministra Kultury z dnia 15 lutego 2005 r. w sprawie warunk贸w przechowywania dokumentacji osobowej i p艂acowej pracodawc贸w (Dz. U. Nr 32, poz. 284).

殴r贸d艂em nienormatywnych wymaga艅 dotycz膮cych przechowywania dokumentacji mog膮 by膰 normy:

  • PN-ISO 11799:2006 informacja i dokumentacja — wymagania dotycz膮ce warunk贸w przechowywania materia艂贸w archiwalnych i bibliotecznych (PL)
  • PN-EN ISO/IEC 17025:2018-02 og贸lne wymagania dotycz膮ce kompetencji laboratori贸w badawczych i wzorcuj膮cych (EN, ex 2005 PL);
  • ponadto inne normy (np. QMS ISO 9001) r贸wnie偶 mog膮 wymaga膰 odpowiedniego zabezpieczenia dokumentacji (w艂asno艣ci klienta lub udokumentowanej/utrzymanej informacji; zapis贸w).

Z resztek przyzwoito艣ci zaznaczam, 偶e analiza NIE jest wysoce naukowa ani prawna 鈥 poruszam si臋 po materii mi obcej. Tym nie mniej, do jakich艣 wniosk贸w musz臋 doj艣膰. Nie znajduj臋 w internecie konkretnych przyk艂ad贸w-wzor贸w procedury (instrukcji, formularzy, ewidencji itp.) pomiar贸w wilgotno艣ci i temperatury dla miejsc przechowywania dokumentacji, w tym archiw贸w zak艂adowych.

Po co zatem interesowa膰 si臋 wilgotno艣ci膮, temperatur膮 i nas艂onecznieniem w miejscu d艂ugotrwa艂ego przechowywania podr臋cznej dokumentacji?

  • papier w zbyt skrajnej lub wahaj膮cej si臋 wilgotno艣ci i temperaturze 鈥 szybciej staje si臋 zmarszczony, spulchniony, zdeformowany, skleja si臋, traci wytrzyma艂o艣膰 na zniszczenia mechaniczne (przy pr贸bie przenoszenia/przewracania kartek mo偶e skrusze膰, rozsypa膰 si臋 w py艂), rozwijaj膮 si臋 grzyby, kt贸re 偶ywi膮 si臋 papierem;
  • 艣wiat艂o s艂oneczne (ultrafioletowe/UV) przyspiesza rozk艂ad atramentu, tuszu i kolor贸w oraz zwi臋ksza wahania temperatury;
  • przez to informacje (zapisy) na papierze mog膮 by膰 bezpowrotnie utracone.

Dzia艂aniami zapobiegawczymi wobec tej potencjalnej niezgodno艣ci mog膮 by膰:

  • zapewnienie odpowiednich warunk贸w przechowywania papieru, minimalizacja czynnik贸w negatywnych;
  • przeniesienie do archiwum zak艂adowego 鈥 z mocniejszych wymaga艅 lepsze warunki przechowywania, ale bardziej ograniczony dost臋p do akt, przestaj膮 by膰 bie偶膮ce-podr臋czne;
    oraz/albo (czyli 鈥瀕ub鈥)
  • informatyzacja 鈥 przeniesienie (migracja) tre艣ci z papieru do komputerowych baz danych, a przynajmniej cyfrowe odwzorowania (digitalizacja) na informatyczne no艣niki danych.

Aby tego dokona膰, wst臋pnym za艣 warunkiem jest w og贸le inwentaryzacja miejsc takiego przechowywania takiej dokumentacji.

Moim zdaniem, w warunkach biurowych (poza archiwum zak艂adowym), przy braku normatywnych wymaga艅, niecelowa i nierealna by艂aby pr贸ba zapewnienia codziennych (lub cho膰by cotygodniowych) pomiar贸w wilgotno艣ci i temperatury z odpowiedni膮 reakcj膮 w celu ich dostosowania do wymaga艅, co wymaga艂oby mobilnych klimatyzator贸w i ewidencji pomiar贸w. Pozostaje oddzia艂ywa膰 tam, gdzie mo偶na, a zatem na zabezpieczenia przeciwpo偶arowe, antyw艂amaniowe oraz przeciws艂oneczne (zmniejszenie jego wp艂ywu r贸wnie偶 zmniejsza wahania czynnik贸w 艣rodowiskowych). Pomiary wilgotno艣ci i temperatury mo偶na za艣 rozwa偶y膰 tylko w ramach walidacji (w tym ponownej po kilku latach), tj. po istotnych zmianach, np. utworzeniu nowego lokalu lub remoncie; instalacji 偶aluzji lub rolet; zmianie ogrzewania; monta偶u folii anty-UV itp.

Dla mnie tylko jako ciekawostk臋 odnotowuj臋, 偶e normatywnie (chocia偶by jako 鈥瀌obra praktyka鈥) warunkami (temperatur膮 i wilgotno艣ci膮) przechowywania obci膮偶one s膮 r贸wnie偶 niekt贸re podmioty na rynku leczniczym i farmaceutycznym (zdrowotnym), weterynaryjnym, 偶ywno艣ciowym (w tym poprzez HACCP i ISO 22000), odpad贸w czy drewna. Przedmiotem mojego zainteresowania pozostaj膮 warunki przechowywania tylko dokument贸w. W zbli偶onym zakresie por. Budynek archiwum. Wskaz贸wki dla uczestnik贸w budowlanego procesu inwestycyjnego, Ryszard Wojtkowski, Anna Czajka, Maria Boruszkowska, Naczelna Dyrekcja Archiw贸w Pa艅stwowych 2016 (PDF).

PS. Wpis blogowy w ca艂o艣ci powsta艂 w czasie prywatnym (jak zawsze; tym razem to zaznaczam, bo prywatnie a偶 tak mi si臋 nie nudzi☺ ale nieprywatnie nie mam kiedy).

PPS. 鈥濶ormatywno艣膰鈥 odnosz臋 prawnie, czyli do aktu normatywnego, czyli aktu prawnego powszechnie obowi膮zuj膮cego, zawieraj膮cego co najmniej jedn膮 norm臋 generaln膮 (dotycz膮c膮 og贸lnych adresat贸w, a聽nie聽indywidualnych) i abstrakcyjn膮 (powtarzaln膮, a聽nie聽konkretn膮 jednorazow膮). Nie聽nale偶y myli膰 normatywno艣ci z聽normami, normalizacj膮, standaryzacj膮, certyfikacj膮 i聽akredytacj膮. W聽skr贸cie zatem, wymaganie normatywne to聽prawo powszechne, a聽norma to pozaprawne wymaganie.

Dodaj komentarz

Tw贸j adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola s膮 oznaczone *